Dawladii Cabaasiyiinta


الخلافة العباسية
Dawladii Cabaasiyiinta
Location of Cabaasiyiinta
Caasimada Baqdaad
Luuqada(ha) Looga hadlo carabi
 -  Amiir Al-mu'miniin
 -  Amiir
 -  Taariikhda 750 Dhamaaday 1258 
Area
 -  Total 50000000 km² 
68000 sq mi 
 -  Biyo (%) 1.6
Lacagta Diinaar Cabaasi
Wakhtiga EAT 

Khilaafadii Cabaasiyiinta(Carabi الدولة العباسية) Waa magaca looyaqaano sadex Khilaafo oo islaamiya oo kala danbeeyay,waana silsilada xukun ee labaad ee ugu dheer Xukuumadaihii soo maray islaamka.waxaa ka dheeraa Dawlada Cosmaniya cabaasiyiintu waxa ay jabiyeen oo ka adkaadeen Khilaafadii Umawiyiinta,waxa ay dabarjareen oo cidhibtireen dhamaan Khilaafadii Umawiyiintabaaqigii kahadhay khilaafadii umiyiintu waxa uu u yaacay dhanka dhulkii la odhan jiray Andalus halkaas oo ay dawlad ka samysteen.dawlada Cabaasiyiintu waxa ay ka aasaasay dad kasoojeeda kii ugu yaraa adeeradii Nabi Muxamed S.C.W. oo ahaa cabaas bin Cabdul mudalib ale raali haka noqdee, markii ay dawladan aasaasayeen waxa ay taakulo kaheleen.shacabkii looyaqaanay furuska.kuwaas oo ay cadaawada ka dhexeeaysay Umawiyiinta, sidoo kale cabaasiyiintu waxa ay adeegsadeen shiicada si ay uga taqalusaan dawladii umawiyiinta. cabaasiyiinta kadib markii ay kacaankoodaas ku guulaysteen waxay dhiseen caasimaddoodii Baqdaad . Ayadoo noqotay magaalo kulansatay cilim iyo aqoonyahano, waxa ay xarun u hayd dawlad cabaasiyiinta ilaa ee tataarka ee ka dumiyaan khilaafda. Mudo 500 sano ee jireen cabaasiyiinta waxaa talada qabtay 37 khaliif oo ugu dambeeyay mustacsim bilaah oo dileen tataarka kadib waxey u guureen masar waxaana khilaafda sii jirtay 1517 markaas oo cusmaaniyiinta la wreegeen khilaafda.

Asaaskii dawladaEdit

Dacwada cabaasiyiintaEdit

waxay bilaabatay dacawada cabaasiyiinta sanadkii 100H, waxaana idibada u aasay oo mudo maamulaayay muxamad bin cali aabaha abuu cabaas, si qarsoodi ah ayaa dadka loogu yeeraayay inay garab istaagaan cabaasiyiinta, muxamad bin cali wuxuu dhintay 125H waxaana hogaaminta kaga dambeeyay wiilkiis Ibraahiim al imaam, markuu dhintay hishaam bin cabdilmalik 743 waxaa sii xumaatay xaalada dawlada umawiyiinta,waxaa dawlada asiibay khilaaf gudaha ah, burbur iyo dhaqaalihii oo aad u xumaaday taas oo awood siisay xisbiyadii iyo Dhaqdhaqaaqyadii mucaaridka ahaa ee kasoo horjeeday jirtaankeeda, kuwaas oo kubaahsanaa dhulka dawlada gaar ahaan dhulalka Ciraaq iyo Iiraan, cabaasiyiinta oo ka faaideesanaya ayaa labalaabeen dacwada 129H ayuu amray Ibraahiim al imaam in la muujiyo dacwada, abuu Muslim khuraasaani ayuuna u diray mandiqada khuraasaan, waxa uuna faray la dagaalanka umawiyiinta, Abuu Muslim khuraasaani waxa uu gaaray guulo badan meelo badan ayuu qabsaday, laakin waxaa dhacday marwaan ximaar inuu gacanta ku dhigo Ibraahiim al imaam xabsigana dhigo, intaa la xerin Ibraahiim al imaam wuxuu u dardaarmay abuu cabaas alsafaax inuu hor boodo dacwada una raro qoyskiisa ciraaq.

curashada dawlada cabaasiyiintaEdit

Ibraahiim al imaam xabsiga ayuu ku dhintay 132H, abuu cabaas alsafaax wuxuu u guuray asaga iyo qooskiisa kuufa, ciraaq. Kacdoonka cabaasiyiinta wuxuu soo hooyay guulo badan khuraasaan iyo ciraaq ayaa ka baxday gacanta umawiyiinta, sanadkii 132H ku beegan 750 miiladi ayaa abuu cabaas alsafaax magaalada kuufa loogu doortay khaliifka cabaasiyiinta ee koowaad, waxa uu soo jeediyay abuu cabaas khudbad oo ku sheegay inay xaq u leeyihiin khilaafada,

Burburka umawiyiintaEdit

abuu cabaas waxa uu u xil saaray adeerkii cabdulaahi bin cali la dagaalanka marwaan ximaar khaliifka ugu dambeeyay umawiyiinta oo ciidan badan aruursaday, waxey ku kulmeen dagaalkii zaab, dagaalka oo aad u kululaa ayaa waxaa lagu jabiyay umawiyiinta[1], marwaan ximaar ayaa ka cararay meesha wuxuu tagay dimishiq ka dib masar ayuu sii aaday, cabdulaahi bin cali wuxuu awooday inuu galo dimishiq waxa uuna ka geestay xasuuq ba'an oo ku bartimaameestay umawiyiinta iyo taageeroyaashood.

Cabaasiyiinta ayaa sii bursaday marwaan saalax bin cali guuto uu watay ayaana loo diray inay daba galaan, waxey ku guuleesteen inay dilaan marwaan ximaar

Taariikhda dawladaEdit

xiliga cabaasiyiinta koowaad 750-861Edit

abuu cabaas alsafaax wuxuu ku dhintay anbaar 754, waxaana xilka kaga dambeeyay walaalkiis abuu jacfar almansuur kaas oo awooday inuu xididaha dawlada cusub adkeeyo waxa uu wajahday balaawgiisa kacdoono badan oo ka mid ahaa kacdoonka adeerkii cabdulaahi bin cali iyo kii maxamad nafsu zakiya kuwaas oo dhamaan ka wada takhalusay sidoo kale abuu Muslim khuraasaani ayuu dilay, waxa uuna sidaas ku noqday hogaamiya deysan, waxaa lagu tilmaamaa inuu ahaa aasaasaha rasmiga ee cabaasiyiinta, magaalada baqdaad ayuu dhisay intii u dhaxeesay 766 waxa uuna ka dhigay caasimadiisa cusub[2], sanadkii 775 ayuu abuu jacfar dhintay xili uu gudanaayay xajka, wiilkiis muxamad al-mahdi ayaa khilaafda qabtay waxa uuna sii waday hagaajinta dawlada iyo daneenta beeraha iyo dadka fuqarada 785 ayuu dhintay, Kadib markii uu dhintay Maxamad Al-mahdi sanadkii 785 waxa talada qabtay wiilkiisii Musa al-Hadi laakiin xukunkiisu ma siidheeraan isna waxa uu geeriyooday sanadkii xigay ee 786, jagadana waxa ka dhaxlay walaalkii Haaruun Alrashiid haaruun waxa uu bilaabay in uu gudaha dawlada horumar kusameeyo, waxa uu dhisay Masaajido waawayn iyo qasriyo aad u bilicsan, waxaa lagu tilmaamaa waqtigiisa xiligii dahabiga ee dawlada[3], xiligigiisii ayay ahayd markii uguhoraysay ee dawladu ay isticmaasho Shamaca amaba ifka loogu talo galay in lagu qurxiyo wadooyinka waawayn iyo goobaha dawlada ee gaarka ah.waxaa hore u maray waxbarashada iyo Tiknoolejiga iyo cilmiga Xiddigiska waxa la ikhtiraacay waxyaabo badan oo ay kamidtahay saacada biyaha, waxaa kale oo ay dawladu horumarisay beeraha iyo sidii loo sii horumarinlahaa waxa ay dawladu samaysay Buundooyin iyo biyo xidheeno waawayn iyo goobo loogu talagalay in beeraha lagawaraabiyo. Haaruun markii hore wuxuu ku tiirsanaa qoyska baraamika kuwaas oo arimaha dawlada u dhiibay, balse mar dambe ayuu ku jeestay oo laayay [4], wuxuu ahaa haaruun inuu xiligii aabihiis weeraray biriizanda asigoo ku qasbay inay jizyo bixiyaan, balse markii uu yimid nuqfuur wuxuu diiday jizyada haaruun ayaa ku duulay 806 waxa uuna gaarsiiyay khasaaro xun asigoona duldhigay nuqfuur shuruud adag[5],

shaaralmaan imbiraadoorka rooman muqadaska ayaa la sameeyay haaruun xiriir saaxibtinimo, waxayna is dhaafsadeen safiiro iyo hadiyado [6]. Haaruun al-rashiid waxa oo dhintay 193H\809. dhimashadiisa ka dib waxaa dhashay dagaal u dhaxeeya labadiis wiil amiin iyo ma'muun oo qaatay afar sano ilaa markii dambe laga dilo amiin 813 oona ma'muun xilka qabto [7], waxa aad u hormaray waqtigii ma'muun culuumta waxaa laga soo tarjamay afafka faarisiga gariiga suryaaniga [8] ma'muun wuxuu ahaa inuu dhaxal suge ka dhigtay caliyu ridaa oo ka mid ahaa calawiyiinta waxa uuna ku badalay astaantii cabaasiyiinta mida calawiyiinta, taas oo sababtay in dad badan ee ka caroodaan [9], balse markuu dhintay caliyu ridaa 203H waxa oo ku soo laabtay astaanta cabaasiyiinta. Ma'muun wuxuu waayihiisa dambe ku qasbay culumada inee dhahaan quraanka waa makhluuq taasi oo ah fikir muctazilada qabaan waxa uuna imtixaanay dad badan[10], wuxuu dhintay ma'muun 218H\833 muctasim bilaah ayaana xilka qabtay, kaas oo xilka haayay 8 sano waxa oona waqti dheer ku bixiyay soo afjarida kacdoonkii baabaka al khurami ee majuusiga ahaa [11], muctasim waxa oo aad u badsaday ciidan turki ah [12] baqdaad markay anfici weesay waxa oo dhisay magaalada samaara caasimad ayuuna ka yeeshay. imbiraadoorka biriizanda toofiil ayaa weeraro ku qaaday dhulka muslimiinta, muctasim oo ka jawaabaya ayaa sanadii 838 ku duulay camuuriya oo ahayd magaalada ugu muhiimsan biriizanda waxa oona dudunshay gabi ahaanteedba [13], muctasim waxa oo dhintay 842, wiilkiis alwaasiq ayaa xilka uga dambeeyay wuxuuna dhintay asna 847, mutawakil cala laah ayaa xilka qabtay kaasi oo ahaa kii ugu dambeeyay khulafada cabaasiyiinta ee xooga lahaa, waxaa ugu caansan oo sameeyay waa inuu muctazilada qadka ka saaray alsunadana soo dhaweeyay, turkida ayaa dileen asaga iyo wasiirkiis fatax bin khaan 247H\ 861

Xiligii labaad ee cabaasiyiinta 861-945Edit

dhimashada mutawakil kadib waxey gashay daciifnimo waxaana awooda oo dhan u gacan gashay talyaasha turkida, waxey ka yeesheen khulafada ciyaar ciyaar, mutawakil kadib waxey dileen afartii khaliif ee ku xigay kuwaas oo kala ahaa muntasir bilaah, mustaciin bilaah, muctaz bilaah iyo muhtadi bilaah, kadib waxaa la xilka qabtay almuctamad cala laah, sidoo kale waxaa sii batay kacdoonada ey wajajaheeso dawlada, waxaa ugu caansanaa kacdoonkii zanj, kaa oo bilaawday sanadkii 255H\869 waxeyna ka geestaan fasaad magaalooyin badan[14], dawlada ayaa ku bixisay dadaal badan iyo qarashaad badan ilaa ay ka soo afjareen 270H\883, markuu yimid muctadad bilaah xilka 892, waxaa soo noolaatay heybada dawlada, wuxuuna sameeyay dhaqdhqaaq badan oo suura galiay inuu soo ceshado gobolada qaar ee weesay dawlada, wiilkiis muktafi bilaah oo xilka uga dambeeyay ayaa meesha kasii waday dadaalada dib u soo celinta awooda dawlada, wuxuu dagaalo la galay qaraamidada oo ahaayeen urur ddidanaa dawlada, markuu dhintay muktafi 908dii waxaa xilka qabtay muqtadir bilaah oo ahaa canug yar 13jir ah, waxaa durbadii halaabay nadaamkii foodada ayaa soo laabatay, qaraamidada ayaa sii awoodeesteen sanadkii 317H xaramka ayee dadka xajinaayo ku laayaan xajar aswadka ayeyna la baxeen oo qaateen waxaa la waayay cid xajisa, sidoo kale dawladaha goosanaayo ayaa aad u batay, faadumiyiinta ayaa lawareegeen magrib 296H, dawladaha goostay waxaa ka mid ahaa safaariyiinta, saamaaniyiinta, buweehiyiinta, xamadaaniyiinta iyo ikhsheediyiinta, faragalinta ee talyaasha ku haayaan dawlada ayaa korortay, muqtadir wuxuu wajahay sedex afgambi, kii ugu dambeeyay ayuu ku dhintay 320H,

Xlligii sedexaad ee cabaasiyiinta (buweehiyiinta) 945-1055Edit

buweehiyiinta oo ahaayeen dawlad shiico ah oo iiraan ka jirtay ayaa awoodeen inay qabsadaan baqdaad 945 waxeyna ka dhigeen khaliifka cabaasiga sawir camal, awoodii maamulka oo dhan ayagaa qabsadeen, qaab dulinimo ayee kula dhaqmeen khulafada heer waxey gaareen ay khulafada midkee doonaan xilka ka qaadaan mid kalana keenaan [15], Talyihii ugu horeeyay ee buweehiyiinta mucizu dawla wuxuu xilka ka siibay khaliifka cabaasiga mustakfi bilaah indhaha ayuuna ka riday ka dib xabsi buu galiyay ilaa uu ka dhintay[16], fitnada ayaa meel kasta ka bilaabatay, dawlada dhan waxey gashay daganaan la'aan, mar ay buweehiyiinta iyo xamadaaniyiinta is dagaalaan iyo mar ay daylam iyo turkida gudaha baqdaad isku dagaalaan, waqtigii cadudu dawla (367H-373H) xoogaa jawiga wuu dagay, laankin markuu dhintay fitnadii wey soo noqotay ilmihiis ayaa xilka isku qabsadeen, boqorkii salaajiqada dogrol bek ayaa damac ka galay ciraaq, waxa uu la soo dhaqaaqay ciidan turki ah oo fara badan, dagaal culus ka dib baqdaad ayuu galay, waxa uuna soo dhameeyay xukunkii buweehiyiinta[17]

Xilligii afaraad ee cabaasiyiinta (salaajiqada) 1055-1157Edit

Sanadkii 1055 ayuu dogrol bek soo galay baqdaad waxaana loo caleemo saaray suldaan[18], khaliifka cabaasiyiinta ee waqtigaas wuxuu ahaa al-qaaim bi amri laah, salaajiqada waxba kama duwaneen buweehiyiinta oo wax awood ah uma ogoleen khulafada balse xushmad fiican bay u haayeen maadaama ay ahaayeen kuwa suni ah, xukunkii salaajiqada aad buu u balaartay waxey ka qabsadeen faadumiyiinta shaam[19] sidoo kale dawlada ruum ayee ku jabiyeen dagaalkii mulaadkarad 1071, dhulka anaadool ayee gudaha u galeen ilaa niiqiya, waqtigii malik shaah ayee gaareen salaajiqada heerkii ugu sareeyay ee awooda, waziirkiisa nadaamul mulki ayaa lagu xasuustaa sida uu aqoonta u taageeri jiray iyo dugsiyadii badnaa uu dhisay ee loogu magacdaray, malik shaah markuu dhintay 1092 waxaa bilaawday dagaalo lgu hoobtay oo dhex mara wiilashiis burkiyaaruuq iyo maxamuud [20].

Waxyaabaha casrigaan uu la gaar yahay waa bilaabashada weerarada saliibiyiinta, sanadkii 1097 ayuu soo gaaray shaam weerarkii koowaad ee saliibiyiinta waxeyna qabseed magaalooyin badan oo ka mid tahay qudus ka dib xasuuq arxan daro oo ka geesteen[21][22], saliibiyiinta waxey ka dhiseen shaam afar imaaradood.

Khilaafaadka u dhaxeeya qoyska salaajiqada ayaa sii kordhay dagaalo aa tiro lahayna wey dhexmareen dhowr jeer ayaa la go'doomiyay baqdaad, Mustarshid bilaah khaliifka cabaasiyiinta ayaa isku dayay inuu soo ceshado awooda khulafada, wuxuu bilaabay olole ka dhan ah salaajiqada balse sanadkii 1135 ayaa lagu jabiyay dagaal uu la galay suldaan mascuud, gacanta ayaana lagu dhigay waana la dilay[23] wiilkiis Al-raashid oo xilka uga dambeeyay ayaa sii amba qaaday ololihii ka dhanka ahaa salaajiqada asna waa laga adkaaday[24].

Xiliga shanaad ee cabaasiyiinta 1157-1258Edit

muqtafi bi amri laah ayaa rumeeyay dadaaladii khulafada ka horeeyay, heybadii khilaafda ayuu xoogaa soo celiay, wuxuu ka dhigay khilaafada mid xur u ah maamulka baqdaad iyo deegaanada ku hareersan, halka gobolada kale ay u raacsanaayeen cabaasiyiinta magac ahaan, sanadkii 1171 masar ayaa looga khudbeeyay cabaasiyiinta kadib markii ay dhacday dawladii faadumiyiinta.

ayuubiyiinta oo horkacaayay salaaxudii ayuubi ayaa dagaalo la galeen saliibiyiinta waxeyna ka xoreryeen qudus iyo deegaano badan 1187, sidoo kale waxey hor istaageen weerarkii sedexaad ee saliibiyiinta [25]

Tataarka wuxuu ahaa inuu dhisay sanadkii 1206 dawlad awood badan oo qabsatay badanaa dhulka yuro-aasiya oo ku jirto shiinaha iyo ruushka, waxa uu burburiyay dawladii khawaarzimiyiinta ee islaamiga ahayd 1220dii, intaas ka dib khulafada cabaasiyiinta cabsi xoogan ayaa soo food saartay, sanadkii 1242 waxaa khilaafada qabtay khaliif daciif ahaa oo mustacsim bilaah la dhaho, wuxuu waziir ka dhigtay ibnu calqami oo xirirr dhaw la lahaa tataarka, wasiirkan ayaa ku kacay khayaano wuxuu u fududeeyay tataarka inay qabsadaan baqdaad, hogaamiyihii tataarka howlaakuu ayaa ciidan badan soo hor dhoobay baqdaad 5ta febraay 1258, waxeyna ka hareereeyeen magaalada dhinac walba, khaliifka ayaa isku dayay wadahadalo balse howlaakuu wuu ka diiday, waxeyna galeen magaalada 10ka Febraay ayagoo ka geestay xasuuq aa horay loo arag, tiro kor u dhaafeeso labo milyan oo qof ayee dileen oo ku jiro khaliifkii baqdaad muctasim bilaah[26][27].

Cabaasiyiinta masarEdit

Ayuubiyiinta waxey dhamaatay dawladooda 1250 waxaana badalay mamaaliikta oo ahaayeen asal ahaan adoomo, xukuumada mamaaliikta ayaa awooday iney ku jabiso tataarka dagaalkii ceynu jaaluut 3 sebetembar 1260 dhulka shaam ayeena ka xoreryeen, sidaas ayee uga badbaadiyeen islaamka halistii tataarka.

waxaa soo gaaray masar axmad oo walaal la ahaa khaliifka cabaasiyiinta mustansir, suldaan daahir Beebaris ayaa soo dhaweeyay waxaa loo doortay khaliif 1261dii, mustansir ayaa asna loogu yeeray, suldaanka ayaa siiyay ciidamo badan soo u soo ceshado baqdaad, balse isla sanadkaas dagaal oo la galay tataarka ayaa lagu waayay [28][29]. Waxaa sidoo kale yimid axmad bin xasan oo ka mid ahaa qoyska cabaasiyiinta khaliif ayaa loo doortay mustansir kadib waxa loogu yeeray xaakim bi amri laah.

Cabaasiyiinta masar aad bay u yareed inay soo fara gishadaan arimaha siyaasada kaliya doorkood wuxuu ku ekaa inay xoojiyaan sharcnimada salaadiinta mamaaliikta kuwaas oo heysteen awooda maamulka, suldaanka wuxuu u baahnaa inuu ka helo aqoonsi xaga khaliifka

Khilaafada cabaasiyiinta ee masar waxey jirtay ilaa 1517 markaas oo suldaanka cusmaaniyiinta saliim uu dumiyay xukunka mamaaliikta ee ka jiray shaam iyo masar, khaliifka ugu dambeeyay cabaasiyiinta mutawakil cala laah sedexaad ayaa uga dagay khilaafada suldaan saliim.

Guud ahaan cabaasiyiinta masar waxey jireen 256 sano waxaana khilaafada qabtay 17 khaliif.

khulafada cabaasiyiintaEdit

# khaliifka mudada xilka
1 abuu cabaas alsafaax 750-754
2 abuu jacfar almansuur 754-775
3 Maxamad al-mahdi 775-786
4 muusa alhaadi 786-787
5 haaruun al rashiid 787-809
6 Maxamad al-amiin 809-814
7 ma'muun 814-833
8 muctasim bilaah 833 842
9 alwaasiq bilaah 842-847
10 mutawakil cala laah 847-862
11 muntasir bilaah 862-862
12 mustaciin bilaah 862-866
13 muctaz bilaah 866-869
14 muhtadi bilaah 869-870
15 muctamad cala laah 870-892
16 muctadad cala laah 892-908
17 muktafi bilaah 902-908
18 al muqtadir bilaah 908-932
19 alqaahir bilaah 932-934
20 al raadi bilaah 934-940
21 al mutaqi lilaah 940-944
22 al mustakfi bilaah 944-946
23 al mudiic lilaah 946-974
24 al daaic lilaah 974-991
25 al qaadir bilaah 991-1031
26 al qaaim bi amri laah 1031-1075
27 al muqtadi bi amri laah 1075 -1094
28 al mustadhir bilaah 1094-1118
29 al mutarshid bilaah 1118-1135
30 al raashid bilaah 1135-1136
31 al muqtafi li amri laah 1136-1160
32 almustanjid bilaah 1160-1170
33 almustadii bilaah 1170-1180
34 al naasir lidiini laah 1180-1225
35 al daahir bilaah 1225-1226
36 mustansir bilaah 1226-1242
37 mustacsim bilaah 1242-1258

XigashoEdit

  1. {{استشهاد ويب|مسار=https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/abdallah-ibn-ali%7Cعنوان=معلومات عن عبد الله بن علي بن عبد الله على موقع brockhaus.de|ناشر=brockhaus.de|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20201021041602/https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/abdallah-ibn-ali%7C
  2. كتاب دليل خارطة بغداد المفصل - تأليف الدكتور مصطفى جواد والدكتور أحمد سوسة - مطبعة المجمع العلمي العراقي - بغداد - 1958 م. كتاب العباسيون الاوائل - تأليف الدكتور فاروق عمر فوزي - لندن -1977
  3. كتاب "Islamic History- A New Interpretation" (مطبعة جامعة كمبريدج 1980م) للدكتور محمد عبد الحى شعبان، جامعة إكستر البريطانية أستاذ التاريخ الإسلامي ورئيس قسم اللغة العربية ومدير مركز دراسات الخليج العربي، ص 23
  4. خلافة هارون الرشيد، قصة الإسلام، 24 شباط 2011. Archived 2020-03-19 at the Wayback Machine
  5. هارون الرشيد, الخليفة المظلوم, ص 120- 121 , محمد الزين والشيخ محمد القطان, مكتبة السندس 1989
  6. Charlemagne, Muhammad, and the Arab roots of capitalism by Gene W. Heck p.179-181 Archived 2017-02-27 at the Wayback Machine
  7. عبد الله المأمون، موق أسرة آل باوزير، 24 شباط 2011. Archived 2020-06-23 at the Wayback Machine Template:وصلة مكسورة
  8. الفكر السرياني وأثره على الفكر العربي، موقع كنيسة القديسة تريزا في حلب، 24 شباط 2011. Archived 2020-03-15 at the Wayback Machine Template:وصلة مكسورة
  9. El–Hibri, “The Empire in Iraq”, Cambridge History of Islam, 285–287, 407–408, 420.
  10. خلق القرآن وقدمه، إسلام أون لاين، 24 شباط 2011. Archived 2020-03-15 at the Wayback Machine Template:وصلة مكسورة
  11. ثورة بابك الخرمي، الموسوعة العربية، 24 شباط 2011. Archived 2020-06-23 at the Wayback Machine
  12. في التاريخ العباسي والأندلسي، الدكتور أحمد مختار العبادي ص117
  13. البداية والنهاية لابن كثير
  14. ثورة الزنج في البصرة، شبكة حنين، 28 شباط 2011. Archived 2020-03-28 at the Wayback Machine Template:وصلة مكسورة
  15. https://islamstory.com/ar/artical/3408424/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%88%D9%8A%D9%87%D9%8A%D9%88%D9%86-%D8%B3%D9%82%D8%B7%D9%88%D9%86
  16. {{استشهاد بكتاب|عنوان=التاريخ الأموي والعباسي|ناشر=مطبعة مركز جامعة القاهرة للتعليم المفتوح|مؤلف1=د. هاشم عبد الراضي|مؤلف2=أ.د. طه عبد المقصود أبو عُبَيّة|لغة=العربية|مكان=مصر|صفحة=211
  17. {{استشهاد ويب|مسار=https://resalapost.com/2021/03/21/%d8%a7%d8%ac%d8%aa%d9%85%d8%a7%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%84%d8%a7%d8%ac%d9%82%d8%a9-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%b2%d8%b9%d8%a7%d9%85%d8%a9-%d8%b7%d8%ba%d8%b1%d9%84-%d8%a8%d9%83-%d9%88%d8%aa%d9%88%d8%b3/%7Cعنوان=د. علي محمّد الصلابيّ - اجتماع السلاجقة على زعامة طغرل بك وتوسع دولتهم|موقع=رسالة بوست|لغة=ar|تاريخ الوصول=2021-05-23|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20210322095229/https://resalapost.com/2021/03/21/اجتماع-السلاجقة-على-زعامة-طغرل-بك-وتوس/%7Cتاريخ أرشيف=2021-03-22
  18. الدولة السلجوقية، قصة الإسلام، 1 آذار 2011. Archived 2020-03-08 at the Wayback Machine
  19. كتاب "تاريخ السلاجقة في بلاد الشام" ص28 وص29.
  20. {{استشهاد ويب|مسار=http://www.hadigh.al-eman.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%20%D8%A7%D8%A8%D9%86%20%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89%20%D8%A8%D9%80%20%C2%AB%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%B1%20%D9%88%D8%AF%D9%8A%D9%88%D8%A7%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A3%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A8%D8%B1%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A3%D9%8A%D8%A7%D9%85%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AC%D9%85%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%A8%D8%B1%20%D9%88%D9%85%D9%86%20%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D9%87%D9%85%20%D9%85%D9%86%20%D8%B0%D9%88%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A7%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%83%D8%A8%D8%B1%C2%BB%20(%D9%86%D8%B3%D8%AE%D8%A9%20%D9%85%D9%86%D9%82%D8%AD%D8%A9)/%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A7%D9%86%20%D9%85%D9%84%D9%83%20%D8%B4%D8%A7%D9%87%20%D9%88%D9%85%D9%84%D9%83%20%D8%A7%D8%A8%D9%86%D9%87%20%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF./i863&d1155166&c&p1%7Cعنوان=فصل: وفاة السلطان ملك شاه وملك ابنه محمود.|نداء الإيمان|موقع=www.hadigh.al-eman.com|تاريخ الوصول=2020-11-15|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20201115142321/http://www.hadigh.al-eman.com/الكتب/تاريخ%20ابن%20خلدون%20المسمى%20بـ%20«العبر%20وديوان%20المبتدأ%20والخبر%20في%20أيام%20العرب%20والعجم%20والبربر%20ومن%20عاصرهم%20من%20ذوي%20السلطان%20الأكبر»%20(نسخة%20منقحة)/وفاة%20السلطان%20ملك%20شاه%20وملك%20ابنه%20محمود./i863&d1155166&c&p1%7Cتاريخ أرشيف=15 نوفمبر 2020
  21. {{استشهاد بكتاب|الأخير1=Fulk (or Fulcher) of Chartres, "Gesta Francorum Jerusalem Expugnantium [The Deeds of the Franks Who Attacked Jerusalem]"|الأول1=republished|editor1-last=Krey|editor1-first=August C.|editor2-last=Duncan|editor2-first=Frederick|عنوان=Parallel Source Problems in Medieval History|تاريخ=1912|ناشر=Harper & Brothers|مكان=New York|صفحات=109–115|مسار=http://www.fordham.edu/halsall/source/cde-jlem.html#fulcher1%7Cتاريخ الوصول=14 June 2019|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20140814175951/http://www.fordham.edu/halsall/source/cde-jlem.html%7Cتاريخ أرشيف=14 أغسطس 2014
  22. {{استشهاد بكتاب|مؤلف1=الصوري، وليم|مؤلف2=ترجمة: د. حسن حبشي|عنوان=الحُرُوب الصليبيَّة|المجلد=الجُزء الثاني|صفحة=127 - 128|سنة=1992|ناشر=الهيئة المصريَّة العامَّة للكتاب|مكان=القاهرة - مصر|مسار=https://docs.google.com/viewerng/viewer?url=https://books-library.net/files/books-library.net-01181305Hr4A5.pdf&hl=ar%7Cمسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20211228164042/https://docs.google.com/viewerng/viewer?url=https://books-library.net/files/books-library.net-01181305Hr4A5.pdf&hl=ar%7Cتاريخ أرشيف=28 ديسمبر 2021
  23. المسترشد بالله، موقع حنين، 6 آذار 2011. Archived 2020-03-28 at the Wayback Machine Template:وصلة مكسورة
  24. أمير المؤمنين الراشد بالله، إسلام ويب، 6 آذار 2011. Archived 2020-06-23 at the Wayback Machine
  25. الأيوبيون، اكتشف سوريا، 3 آذار 2011. Archived 2020-05-25 at the Wayback Machine
  26. جيوش المغول حتى معركة عين جالوت (بالإنجليزية)، موقع صفحة استراتيجية، 6 آذار 2011. Archived 2019-12-22 at the Wayback Machine
  27. سقوط بغداد نهاية الحضارة، الجهراء الثقافية، 6 آذار 2011. Archived 2012-01-18 at the Wayback Machine
  28. {{استشهاد بكتاب|مسار=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20160508/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D8%AC%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B4%D8%A7%D9%81.pdf%7Cعنوان=بحر الأنساب المسمى بالمشجر الكشاف|تاريخ=|موقع=المدينة المنورة|ناشر=مكتبة الملك عبدالعزيز بالمدينة المنورة (مخطوط) - إضافة النسابة اللغوي محمد بن مرتضى الزبيدي الحسيني|مكان=المنلكة العربية السعودية|تاريخ الوصول=|الأخير=الحسيني النجفي|الأول=إبن عميد|
  29. {{استشهاد ويب|مسار=http://alalbayt.com/?p=1110%7Cعنوان=موقع آل البيت يخاطب آل البيت حول العالم » جذوة الاقتباس في نسب بني العباس|موقع=alalbayt.com|تاريخ الوصول=2018-11-28|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20190413084955/http://alalbayt.com/?p=1110%7C