Shillin (dulin)

(Waxaa laga soo toosiyay Shillinta)
Haku khaldin lacagta Shillinka ee wadanka Soomaaliya
Kani waa maqaal ku saabsan Shillinta. Boga "gofane" halkan ayaa laga soo toosiyay
Shillin
Ixodus ricinus 5x.jpg
Nooc ka mida shillinta, Ixodes ricinus
Kala saarista cilmiga ah
Boqortooyo: Xayawaan
Phylum: Arthropoda
Class: Arachnida
Subclass: Dulin Acari
Order: Parasitiformes
William Elford Leach, 1815
Suborder: Ixodida
Superfamily: Ixodoidea
William Elford Leach, 1815
Genus: ku abtirsada
Species: Noocyada
Qaraabo Yihiin
  • Ixodidae – tukhaanka adag
  • Argasidae – tukhaanka jilicsan
  • Nuttalliellidae
Diversity
18 firqo, c. 900 nooc


Shillin, Gofane (Af Ingiriis : Tick; Af carabi: قراد) magaca Saynis "Parasitiformes"[1][2][3] waa cayayaan yaryar midabo badan oo kala duwan leh, meelaha qaar ku nool carada, dhirta iyo xayawaanka taasi oo qaniinta noolaha ay saaran tahay si ay uga hesho dhiig ay ku noolaato. Tukhaanku waa cayayaan ka mid ah dulinka kaasi oo quuta dhiiga iyo dheecaanka noole kale.

Shillintu wuxu leeyahay lix lugood oo gaagaaban, kuwaasi ooy u isticmaasho guurguurashada iyo socodka.

Guud ahaan shillinta iyo takfida noocyo badan oo kale waxa loo yaqaanaa "dulin" (parasite) sababtoo ah waxay ku dul nool yihiin noole kale, isla markaana ay cunto ka sameeystaan noolaha ay ku dul dhaqan yihiin. Shillinta iyo takfida waxay isku yihiin bah la isku yidhaahdo "Akarina".

Qaniinyada shillintu waxay keentaa barar iyo xanuun jidhku dareemo, hadii ay badato qaniinyada dulinkaasi waxay isku bedeshaa xanuun. Marka laga reebo carada iyo geedaha, shillintu wuxuu inta ugu badan ku dul nool yahay dhiiga iyo dheecaanka xayawaanka naasleyda, shimbiraha, xamaaratada iyo beri-biyoodka, kuwaasi oo isku sii gudbiya.

Dhinac kale marka laga eego, khubaro cilmibaadhis ku samaysay waxay sheegeen in shillintu faa'iido u leeyahay deegaanka asagoo ka badbaadiya dhirta qaar iyo cowska in la dhameeyo.[4]

Wadanka Soomaaliya shillinta la yaqaano waxay gashaa xoolaha la dhaqdo, waxayna aad caan ugu tahay baadiyaha. Shillinta ku dhaqan gobolada Waqooyiga Soomaaliya waa mid yaryar, midabkeedu casaan ama madoow xigo, ku dhegta wixii ay aragto ee nool taasi oo dhiiga ka dhuuqda noolahaasi. Sidoo kale, gofane waxaa loo yaqaanaa shillinta nooc ka mid ah oo xoogaystay ama ka dhergay dhiig badan, laakiin guud ahaan shillinta ka tirsan.


NoocyadaEdit

Shillinku waxu ka mid yahay cayaanka ku nool meelo badan oo kala duwan, sababtoo ah xajmigooda yar, quudashada dheecaanka iyo dhiiga noole kale iyo qaabdhismeedka jidhkeeda. Sidoo kale, shillinku wuxu ku noolaan kartaa deegaano cimilo iyo kheyraad duwan, sida biyaha korkooda, geedaha iyo xayawaanka. Inta ugu badan shillinka la yaqaano waxay ka tirsan tahay dulinka, cayaaan ku dul nool noole kale. Waxaa lagu cabirey ineey aduunyada ku nool yihiin ilaa 9,000 nooc oo tukhan ah, kuwaasi oo ku kala duwan qaab dhismeedka, midabka, qarada ama xajmiga, quudashada iyo guud ahaan astaamaha.[5]

Guud ahaan, shillinku wuxuu qaraabo dhow la tahay takfida.

MuuqaalEdit

Qoraalo KaleEdit

TixraacEdit

  1. "Systematics and evolution of ticks with a list of valid genus and species names". Parasitology. 129: S15–S36. 2004. doi:10.1017/S0031182004005207. 
  2. Klompen J S, Black W C, Keirans J E, Oliver J H (1996). "Evolution of ticks". Annual review of entomology. 41: 141–61. doi:10.1146/annurev.ento.41.1.141. 
  3. Anderson John F (2002). "The natural history of ticks". Medical Clinics of North America. 86 (2): 205–218. doi:10.1016/s0025-7125(03)00083-x. 
  4. New York Times
  5. R. B. Halliday, B. M. OConnor & A. S. Baker (2000). "Global Diversity of Mites". In Peter H. Raven & Tania Williams. Nature and human society: the quest for a sustainable world : proceedings of the 1997 Forum on Biodiversity. National Academies. pp. 192–212. 
Wikimedia Commons waxee heysaa war la xiriiro: